امام صادق علیه السلام

عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ‌: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللهِ (علیه‌السلام): أَكُونُ أَدْعُو فَأَشْتَهِي الْبُكَاءَ وَ لَا يَجِيئُنِي، وَ رُبَّمَا ذَكَرْتُ بَعْضَ مَنْ مَاتَ مِنْ أَهْلِي فَأَرِقُّ وَ أَبْكِي، فَهَلْ يَجُوزُ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: نَعَمْ، فَتَذَكَّرْهُمْ، فَإِذَا رَقَقْتَ فَابْكِ وَ ادْعُ رَبَّكَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى.

ترجمه

اسحاق بن عمار می‌گوید: به امام صادق (علیه‌السلام) عرض کردم: [گاهی] مشغول دعا هستم و دلم می‌خواهد گریه کنم، اما اشکم نمی‌آید. در چنین مواقعی، گاهی به یاد عزیزانِ درگذشته‌ام می‌افتم، دلم می‌شکند و گریه می‌کنم. آیا این کار جایز است؟ فرمودند: «بله، آن‌ها را به یاد بیاور و همین که دلت شکست، گریه کن و پروردگار بلندمرتبه‌ات را بخوان.»

اندکی شرح

گاهی انسان در مقام مناجات دچار خشکی چشم و «قساوت قلب» می‌شود و هرچه تلاش می‌کند، حالت تضرع به او دست نمی‌دهد. در این شرایط، یادآوری عزیزانِ درگذشته، صرفاً یک «محرک» برای تغییر حالت قلب از سختی به نرمی (رقت) است. پیام کلیدی امام (علیه‌السلام) در عبارت «فَإِذَا رَقَقْتَ فَابْكِ وَ ادْعُ» نهفته است؛ یعنی اندوه دنیوی تنها یک پل است. به محض اینکه سد بغض شکست و دل نرم شد، انسان باید فوراً جهت این احساس را به سوی خدا بچرخاند و آن قلب شکسته و آماده را صرف مناجات با پروردگار کند. در واقع، هدف اصلی در اینجا سوگواری برای اموات نیست، بلکه استفاده از این رقت قلب ایجادشده، برای اتصال به خدا و عمق بخشیدن به دعاست.

امام باقر علیه السلام

كُلُّ ذَنْبٍ يُكَفِّرُهُ الْقَتْلُ فِي سَبِيلِ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ، إِلَّا الدَّيْنَ؛ لَا كَفَّارَةَ لَهُ إِلَّا أَدَاؤُهُ، أَوْ يَقْضِيَ صَاحِبُهُ، أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي لَهُ الْحَقُّ.

ترجمه

کشته شدن [و شهادت] در راه خدای عزوجل، هر گناهی را پاک می‌کند، مگر بدهکاری را؛ چرا که بدهی هیچ کفاره‌ای ندارد جز آنکه یا خود شخص آن را بپردازد، یا بازماندگانش [از طرف او] ادا کنند، و یا طلبکار از حق خویش بگذرد.

اندکی شرح

این روایت به روشنی نشان می‌دهد که «حق‌الناس» خط قرمز غیرقابل‌عبور خداوند است. پیام تکان‌دهنده حدیث این است که حتی «شهادت در راه خدا» با آن عظمت و جایگاه بی‌نظیرش که تمام گناهان بین انسان و خدا را پاک می‌کند، نمی‌تواند سپر بلای بدهکاری و تضییع حقوق دیگران شود. در واقع، خداوند با تمام رحمتش، از حقی که متعلق به بندگان است کوتاه نمی‌آید و بدون رضایت خود آن‌ها، کسی را نمی‌بخشد؛ این یعنی انسان در هر مقام و مرتبه معنوی که باشد، باز هم در برابر حقوق مردم مسئول است و هیچ عبادت یا فداکاری بزرگی، جایگزین ادای حق‌الناس نخواهد شد.

امام صادق علیه السلام

إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مُعْسِراً فَيَعْمَلُ بِقَدْرِ مَا يَقُوتُ بِهِ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ، وَ لَا يَطْلُبُ حَرَاماً، فَهُوَ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللهِ.

ترجمه

هرگاه شخصی در تنگنای مالی باشد و [با وجود تلاشش، از راه حلال تنها] به اندازه‌ای که بتواند نیازهای اولیه خود و خانواده‌اش را تأمین کند درآمد کسب کند، و [برای رفاه بیشتر] به سراغ کسب حرام نرود، او مانند مجاهد در راه خداست.

اندکی شرح

این روایت به زیبایی ارزش «پایبندی به حلال در شرایط بحرانی» را نشان می‌دهد. دین اسلام همواره به تلاش برای توسعه و رفاه خانواده تشویق کرده است؛ اما گاهی شرایط اقتصادی چنان گره می‌خورد که انسان از راه‌های مشروع، جز درآمدی اندک و بخورونمیر به دست نمی‌آورد. در چنین بزنگاهی، وسوسه برای جبران کمبودها از راه‌های نادرست {مثل رشوه، کم‌فروشی یا حق‌الناس} به اوج می‌رسد. اگر کسی در این فشار خردکننده، به همان درآمد اندک اما پاک راضی شود و خط قرمزهای الهی را زیر پا نگذارد، دست به کار بسیار بزرگی زده است. امام (علیه‌السلام) این مقاومت درونی را هم‌تراز با «جهاد در میدان نبرد» می‌دانند؛ چرا که ایستادگی در برابر وسوسه‌های مالی در روزهای نداری، نیازمند صبر، استقامت و خویشتن‌داری عظیمی است که دست‌کمی از رویارویی با دشمن ظاهری ندارد.